Usuwanie azbestu na Sądecczyźnie. Z regionu zniknie 800 ton niebezpiecznego odpadu

Azbest przez wiele lat wykorzystywany był jako wielofunkcyjny materiał budowlany. Znajdował zastosowanie między innymi w pokryciach dachowych, płytach elewacyjnych, niektórych rurach oraz innych elementach konstrukcyjnych. Z czasem okazało się jednak, że ma on właściwości rakotwórcze. Z tego względu wdrożono programy usuwania azbestu jako odpadu niebezpiecznego. Jeden z nich jest właśnie realizowany na Sądecczyźnie.

Świeżo podpisana umowa na usuwanie azbestu z domów

17 czerwca 2025 roku starosta nowosądecki Tadeusz Zaremba, członek Zarządu Powiatu Paweł Łabuda oraz Jan Lorek – właściciel firmy Usługi Transportowe i Handel z Trzetrzewiny, która zrealizuje projekt – podpisali umowę dotyczącą usuwania azbestu z dachów domów jednorodzinnych [1, 2].

Akcja zostanie przeprowadzona w ramach projektu „Program usuwania odpadów zawierających azbest z terenu Powiatu Nowosądeckiego”. Tegoroczna edycja programu objęła posesje prywatne i – jak oszacowano – posłuży usunięciu 800 ton azbestu z pokryć dachowych. Następnie ten odpad niebezpieczny zostanie poddany utylizacji. Zrealizowanie całego programu pociągnie za sobą koszt  432 tys. zł.  Kwota ta została równo podzielona pomiędzy Powiat Nowosądecki i 16 gmin, które podpisały stosowne porozumienia w sprawie usuwania i utylizowania odpadu niebezpiecznego [1–4]. Dzięki szeroko zakrojonej współpracy między powiatem, gminami i mieszkańcami domów jednorodzinnych, azbest będzie usuwany zarówno z terenów miejskich, jak i wiejskich [1].

Co obejmą prace prowadzone w regionie Nowego Sącza?

Wykonawca, czyli firma Usługi Transportowe i Handel z Trzetrzewiny, zobowiązała się do bezpiecznego demontażu, wywozu i przekazania do unieszkodliwienia 800 ton eternitu [2]. Jest to szczególnie istotne dlatego, że eternit, który zawiera włókna azbestowe, przez lata wykorzystywany był jako trwały materiał budowlany, z którego wykonywano pokrycia dachowe.

Obecnie, kiedy wiemy już, że azbest jest materiałem szkodliwym, jest on zaliczany do odpadów niebezpiecznych. Oznacza to, że musi być demontowany, transportowany, składowany i utylizowany zgodnie z normami obowiązującymi odpady niebezpieczne. Mogą się tym zajmować wyłącznie wyspecjalizowane firmy z odpowiednimi zezwoleniami, stosujące wyznaczone procedury ochronne. Samodzielne usuwanie eternitu, jak również składowanie go lub próba utylizacji na własną rękę, są nie tylko szkodliwe dla zdrowia, ale też mogą wiązać się z konsekwencjami prawnymi [2].

Czym jest azbest?

Azbest to nazwa grupy naturalnych nieorganicznych materiałów włóknistych. Materiały te składają się przede wszystkim z metali i krzemianów. Mogą one zostać podzielone na dwie główne grupy: amfibole (takie jak: amozyt, krokidolit, antofilit, aktynolit, tremolit) i serpentyny (takie jak: chryzotyl, lizardyt i antygoryt) [5].

Co wyróżnia azbest na tle wielu innych materiałów?

Przede wszystkim jest on niezwykle odporny na działanie wysokich temperatur. Odporność mechaniczna włókien azbestu spada bardzo powoli – po nagrzaniu do 350°C zmniejsza się tylko o 20% (co jest spowodowane usunięciem części wody zawartej we włóknach). Jeśli jednak azbest przyjmie wodę ponownie, na przykład z wilgotnego otoczenia, jest w stanie wrócić do poprzedniego stanu i odzyskać swoją dawną wytrzymałość. Jego całkowite zniszczenie powoduje dopiero temperatura 700°C, w której włókna tracą elastyczność i zaczynają się kruszyć [6].

Inne zalety azbestu, które przesądziły o jego popularności, to odporność na działanie substancji żrących, dźwiękochłonność, termoizolacyjność, elastyczność oraz stosunkowo niska cena (w porównaniu z konkurencyjnymi materiałami o podobnych właściwościach) [5].

Do czego wykorzystywany był azbest?

Szereg przedstawionych zalet azbestu sprawił, że w XX w. wzrosła jego popularność. Zaczął być wykorzystywany w różnych sektorach przemysłu, w tym m.in. w budownictwie, hutnictwie, przemyśle ceramicznym oraz transporcie [5].

Wśród najważniejszych produktów wytwarzanych z włókien azbestowych znalazły się [5, 6]:

• pokrycia dachowe np. papy dachowe i eternit (w celu produkcji eternitu w Polsce zazwyczaj używany był azbest chryzotylowy);
• płyty elewacyjne (faliste i płaskie);
• wyroby izolacyjne (w tym hydroizolacyjne i termoizolacyjne) – można się z nimi spotkać np. w starych okładzinach bojlerów;
• rury azbestowo-cementowe (w tym kanalizacyjne, wodociągowe), rury zsypowe (do usuwania odpadów komunalnych w budynkach wielorodzinnych);
• chłodnie kominowe;
• okładziny cierne;
• farby ogniotrwałe;
• sznury, taśmy, tkaniny ognioochronne i koce gaśnicze (sporządzone z przędzy azbestowej wytrzymują temperatury od 250°C do 450°C);
• stare zabezpieczenia akustyczne.

Czy każdy rodzaj materiałów zawierających azbest jest szkodliwy dla człowieka?

Nie w każdej postaci azbest jest szkodliwy. Należy podkreślić, że wyroby spoiste, czyli produkty, w których azbest jest związany cementem (gęstość objętościowa tych produktów wynosi ok. 1600 kg/m³), nie są szkodliwe same w sobie [6]. Dopóki materiały te są w stanie nienaruszonym i ich drobinki nie wydostają się z danego elementu do otoczenia, azbest nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia i życia ludzi [6, 7]. Materiały te mogą jednak stać się niebezpieczne po ich uszkodzeniu, np. w wyniku postępującej naturalnej degradacji (zachodzącej pod wpływem warunków atmosferycznych), łamania, kruszenia czy też w wyniku ich obróbki (w tym cięcia) [7].

Większe niebezpieczeństwo stanowią materiały miękkie z włókien azbestowych (których gęstość objętościowa jest mniejszej niż 1000 kg/m³). W materiałach tych jest dużo azbestu, a mało substancji wiążących [6]. Powoduje to, że włókna azbestu znacznie łatwiej przedostają się z takich produktów do otoczenia – w szczególności do powietrza, co wiąże się z niebezpieczeństwem ich łatwego wdychania.

Jak azbest wpływa na zdrowie ludzi?

Najbardziej szkodliwe są najmniejsze włókna azbestu – średnie i duże są usuwane przez rzęski oraz system odpornościowy człowieka [5]. Jednak włókna, których średnica jest mniejsza od 3 mikrometrów, a długość większa niż 5 mikrometrów są respirabilne – mogą zostać wchłonięte do płuc, w których już pozostają [6].

W ten sposób rozwija się choroba zwana azbestozą, należąca do szerszej grupy pylic płuc. Powoduje ona stopniowe uszkodzenie i zanieczyszczenie płuc. Mikrowłókna azbestu podrażniają śluzówkę płuc, wywołują zwłóknienie tkanki płucnej i zwiększają ryzyko rozwoju nowotworów płuc, opłucnej, oskrzeli i krtani [5, 6]. Rozwój tych chorób jest długi, może trwać nawet kilkanaście lub kilkadziesiąt lat – a im dłuższy czas narażenia na działanie azbestu, tym większe ryzyko rozwoju choroby. Zazwyczaj pierwsze objawy zaczynają występować po około 20 latach narażenia [6]. Wśród pierwszych objawów pojawiają się kaszel i trudności z oddychaniem [5, 6].

Azbest może mieć też działanie ogólnoustrojowe. Niektóre osoby obserwują u siebie osłabienie, znużenie, senność i problemy z koncentracją. Mogą też pojawiać się objawy skórne, takie jak wysypki, zaczerwienienie, alergie i podrażnienia [5].

Najbardziej niebezpieczną chorobą, która może rozwinąć się w wyniku kontaktu z azbestem, jest nowotwór. Najczęściej występują rak płuc i międzybłoniak opłucnej. Nowotwory te objawiają się kaszlem, dusznością, problemami z oddychaniem i bólem w klatce piersiowej. Z czasem może dochodzić także do zniekształceń klatki piersiowej [5]. Nowotwory te odznaczają się także wysokim ryzykiem śmierci – w Polsce każdego roku na raka płuc umiera 39 osób na 100 tys. mieszkańców [8].

Azbest a polskie prawo

Pierwsze wzmianki na temat szkodliwości azbestu pojawiały się na początku XX w., a już w 1910 r. francuskie badania potwierdziły szkodliwy wpływ azbestu na organizm człowieka [4]. Mimo to przez wiele lat azbest był wykorzystywany w licznych sektorach przemysłu. W Polsce dopiero w 1997 r. zakazano: wprowadzania na terytorium kraju azbestu i wyrobów zawierających azbest, produkcji wyrobów zawierających azbest oraz obrotu azbestem i wyrobami zawierającymi azbest [4, 7]. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, wszystkie szkodliwe pozostałości wyrobów azbestowych muszą zostać usunięte i unieszkodliwione do 2032 roku [7].

Bibliografia

1. miastoNS.pl. Sądecczyzna pozbywa się azbestu! Rusza usuwanie kolejnych 800 ton niebezpiecznego odpadu. [Internet] 2025. [dostęp: 09.07.2025] Dostępny w: https://miastons.pl/sadeckie/sadecczyzna-pozbywa-sie-azbestu-rusza-usuwanie-kolejnych-800-ton-niebezpiecznego-odpadu/.
2. Gmina Korzenna. Ponad 800 ton azbestu zniknie z dachów – rusza duże przedsięwzięcie na Sądecczyźnie. [Internet]. 2025 [dostęp: 09.07.2025]. Dostępny w: https://www.korzenna.gmina.pl/gospodarka/2025/06/ponad-800-ton-azbestu-zniknie-z-dachow-rusza-duze-przedsiewziecie-na-sadecczyznie/
3. ‌RDN. Azbest będzie znikał z domów na Sądecczyźnie [Internet]. 2025 [dostęp: 09.07.2025]. Dostępny w: https://rdn.pl/350676/azbest-bedzie-znikal-z-domow-na-sadecczyznie/
4. ‌Sądecki.news. 800 ton azbestu zniknie z dachów naszych domów [Internet]. 2025 [dostęp: 09.07.2025]. Dostępny w: https://sadecki.news/800-ton-azbestu-zniknie-z-dachow-naszych-domow/
5. ‌Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – Portal Gov.pl. Azbest i jego szkodliwość [Internet]. 2020 [dostęp: 09.07.2025]. Dostępny w: https://www.gov.pl/web/krus/azbest-i-jego-szkodliwosc
6. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Szczecin. Czym jest azbest [Internet]. 2015 [dostęp: 09.07.2025]. Dostępny w: https://bip.um.szczecin.pl/chapter_50548.asp
7. ‌Gruca, K. Koniec z trującym azbestem na domach Sądeczan. Starostwo podpisało umowę. DTS [Internet]. 2025 [dostęp: 09.07.2025]. Dostępny w: https://www.dts24.pl/koniec-z-trujacym-azbestem-na-domach-sadeczan-starostwo-podpisalo-umowe/
8. Wojtasiński, Z. Rak płuca główną przyczyną zgonów onkologicznych. Medycyna Praktyczna [Internet]. 2020 [dostęp: 09.07.2025]. Dostępny w: https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/aktualnosci/226163